.

.

.

.

.

.

Voor het

.

.

Voor het driedubbeldikke kerstnummer van de Revisor schreef ik een essay over de forens. Verder bijdragen van Marian Boyer, Wim Brands, Maarten van der Graaff, Daan Heerma van Voss, Auke Hulst Hester Knibbe, Peter van Lier, Erik Lindner, Jan van Mersbergen, Charlotte Mutsaers, Jamal Ouariachi, Gustaaf Peek, Sanne Rooseboom, Daan Stoffelsen, Maartje Wortel en B. Zwaal. Koop het nummer in de boekhandel of via Revisor.nl.

Volgende week verschijnt de bundel Agents Provocateurs: 20 onder 35. Een bloemlezing met twintig nieuwe verhalen van jonge schrijvers. Vandaag al een eerste kleine recensie. Fragment:

Maar het meest in het oog springend zijn wat mij betreft twee non-fictiebijdragen: die van Arjen van Veelen (…) – over zinsbegoocheling – en Joost de Vries – over naamgenoten van Hitler in Zuid-Amerika. Beide bedrijven een vorm van essayistiek die direct aanspreekt, steeds verrast door een nieuwe kijk, maar toch gedegen en doordacht is. De essayvorm waarin ze de lezer meenemen leest zo natuurlijk dat de inventiviteit ervan haast niet opvalt. De toekomst is aan de literaire non-fictie, zo lijkt het.

Samenstelling: Thomas Blondeau en Hassan Bahara. Uitgeverij Prometheus.

De titel luidt in vertaling: Unu nekredebla Facebook-vivo en sesdek unu
simplaj meditoj. Het tijdschrift is verkrijgbaar via o.a. Amazon. Een cursus Esperanto vind je hier. Of lees het Nederlandstalige origineel, dat als gratis e-book verkrijgbaar is via de site van uitgeverij Augustus.

Vrijdag 8 april in Groningen ben ik deelnemer aan het ForumDwarsdiepdebat in Groningen over de impact van social media.

Zie ook m’n essay Een fantastisch facebookleven in 61 eenvoudige overpeinzingen en m’n essay in NRC Handelsblad over Twitter en de kletsende klasse.

Uit de voorbeschouwing:

“Had de Arabische lente ook plaats gevonden zonder Facebook en Twitter? Waren deze sociale media voor de omwentelingen in Tunesië en Egypte onmisbaar? Of hadden de opstandelingen het ook wel gered met een stencilmachine?

Dat sociale media een enorme vlucht hebben genomen staat buiten kijf, maar is dat belangrijk? Is er veel veranderd in het leven van mensen? In de relatie tussen politici en electoraat? Burgers en bestuurders? Op vrijdag 8 april debatteert ForumDwarsdiepdebat hierover met believers en sceptici over sociale media en de maatschappelijke betekenis ervan.

Met onder anderen Arjan El Fassed (Tweede Kamerlid voor GroenLinks, woordvoerder buitenlandse zaken en fanatiek Twitteraar met meer dan 280.000 followers), Chris Aalberts (co-auteur van het boek ‘Veel gekwetter, weinig wol’, waarin hij stelt dat het gebruik van sociale media amper bijdraagt aan de politieke betrokkenheid van de burger), journalist Arjen van Veelen (schrijver van het essay Een fantastisch facebookleven in 61 eenvoudige overpeinzingen), Salima Belhaj (fractievoorzitter van D66 in Rotterdam en Twitterscepticus) en Justus Bruns (initiatiefnemer van het project Times Square to Art Square).”

Dinsdag 5 april doe ik mee aan een debat over literaire kritiek georganiseerd door Recensieweb in Amsterdam. De voorbeschouwing:

“Het landschap van de literaire kritiek lijkt democratischer geworden: meer mensen bespreken meer boeken op meer platforms, met een breder lezerspubliek. Er zijn gratis kranten bij gekomen, en websites, heel veel websites, met daarop een scala aan impressies, recensies en essays. Maar wat moeten we aan met die veelheid? We hebben zicht op vrijwel alle verschijnende boeken, maar wij, de lezers, weten niet beter welke keuze we moeten maken.”

Deze avond over ‘literaire kritiek online’ opent Fabian Stolk met een aanklacht tegen de vervlakking, tegen platte, consumentistische lezers en activistische reaguurders. Hij roept op tot kanalisering, kritisch lezen en nadenken.

Vervolgens gaat hij met Lidewijde Paris, Arjen van Veelen en Joost de Vries in discussie over oppervlakkigheid en de Grote Literatuur, over autoriteit en nieuwe vormen om lezers de weg te wijzen. Het gesprek wordt geleid door Daan Stoffelsen.

Essay over de kletstaal van Twitter in NRC Handelsblad 5.03.11

DE KLETSENDE KLASSE IS NIET ENG

De Librairie des Beaux Arts, ingeklemd tussen kleding- en kebabzaakjes in het centrum van Algiers, is een boekhandeltje met geschiedenis. Albert Camus schreef hier ooit aan zijn roman De Vreemdeling. In de jaren’50, tijdens de Algerijnse onafhankelijkheidsstrijd, was het winkeltje een verzetshaard. En in de jaren ’90 trotseerde het de culturele kaalslag van de islamisten.

Twee jaar geleden dreigde de boekhandel te verdwijnen. Het gerucht ging dat er een fastfoodzaakje voor in de plaats zou komen.

Op Facebook ontstond toen de actiegroep ‘Contre la fermeture de la libraire des Beaux-Arts à Alger’. Daar meldden zich al snel ruim 1700 sympathisanten, waaronder veel jonge Algerijnen, die op het prikbord van de Facebookpagina hun adhesiebetuigingen krabbelden. Dat ging soms in het spontane knoeischrift van het internet.

Bijvoorbeeld: “Nonnnnnnnnnnnnnnnnnn je ne veux pas qu’lis ferment!”.

Of: “En: “plzzzzzzzzzzz arrettttezzzz le massacre”.

En ook: “un nouveau MCdo ou un fashion k k a la place!! pouuuurquoiiiii!!!!”

Het Frans is een taal die gemaakt is voor het oog, is weleens gezegd, maar dit schrift leek eerder een bijtend zuur voor het netvlies, zoveel spelfouten, zoveel uitroeptekens, zoveel Engels, zoveel onnozel hoofdlettergebruik -  zo’n groot contrast, kortom, met het doel van dit geklieder: het behoud van fijnbesnaarde literatuur.

Dat doel werd bereikt. Toen ik Algiers ruim een jaar geleden bezocht, was het winkeltje gewoon open. Dat voelde voor de Facebookers ongetwijfeld als een triomf, al valt het oorzakelijk verband tussen het behoud van de winkel en de Facebook-actie moeilijk te bewijzen, net zoals het niet eenvoudig is om hard te maken dat Mubarak is opgestapt vanwege de revolutionaire wind van de social media. Maar toch, chapeau voor de knoeischrijvers.

Het gekke is: bij ons, in het Westen, klonk de laatste jaren juist veel kritiek op dezelfde social media. De informaticus Jaron Lanier, bijvoorbeeld,  schreef in zijn pamflet ´Digitaal Maoïsme’ (2006) dat die media onze vrijheid beknotten. De Amerikaanse sociologe Sherry Turkle houdt ons in haar boek ‘Alone Together’ (2011) voor dat Facebook ons eerder eenzaam maakt dan sociaal.  En de Britse schrijver Zadie Smith  schreef onlangs in deze krant dat de  “Facebookgeneratie” zichzelf tekort deed met dit soort software. “Moeten we niet tegen Facebook vechten?”.

Gevangenis. Eenzaamheid. Maoïsme –  als dat allemaal waar is, hadden die dictators het internet misschien beter aan kunnen laten. Of hebben wij in het Westen, vanuit onze bevoorrechte posities, een scherper oog voor de schaduwzijden dan die overenthousiaste revolutionairen? Weten wij iets dat zij nog niet weten?

De kritiek op de nieuwe media komt in verschillende varianten, maar de gemene deler is het verwijt van oppervlakkigheid: oppervlakkigheid van menselijke relaties, van maatschappelijke betrokkenheid, van ideeën, van communicatie en van taal.

Dat verwijt lijkt steekhoudend als je kijkt naar de lange lijst van social media-incidenten de afgelopen maanden in Nederland plaatsvonden. Bij ons stapten er geen dictators op, maar werd de districtschef van de politie Zuidwest Drenthe ontheven uit haar functie na het publiceren van een foutieve tweet; werd een 17-jarige gymnasiaste geschorst nadat ze voor de lol via Twitter een bomaanslag had aangekondigd; werd een blogger en universiteitsmedewerker door de Vrije Universiteit op zijn vingers getikt vanwege een zogenaamde dreigtweet en moest een journalist toegeven dat hij onterecht getwitterd had dat Mubarak dood was. De lijst slachtoffers van de digitale revolutie valt nog uit te breiden.

Die nieuwe media vormen in ons land niet bepaald een chambre de réflexion, zou je zeggen, maar zorgen eerder voor chaos en rumoer. Dat dacht ik zelf, in elk geval, maar ik heb me bedacht. Misschien is juist het verwijt van oppervlakkigheid oppervlakkig en zijn die social media een omgekeerde trompe-l’oeil, die platheid suggereert terwijl er juist sprake is van diepte. Dat effect is het meest helder te illustreren aan de hand van de veranderingen in ons taalgebruik.

Want als er inderdaad een revolutie gaande is, dan heeft die te maken met veranderingen in onze taalcultuur. De sociale mediarevolutie was een schriftelijke revolutie. Ongeveer 5500 jaar geleden vond de mens dat schrift uit en die techniek zou van grotere invloed op onze samenleving zijn dan de vondst van het wiel of de penicilline. Dankzij het schrift konden we gedachten vastleggen en vervolgens verplaatsen door ruimte en tijd. We veranderden van een mondelinge cultuur naar een schriftelijke.

Er was vanaf het begin een kloof tussen spreek- en schrijftaal: het schrift gebruikten we om in te denken en de schrijftaal kreeg iets sacraals, al was het maar omdat schrijven duur was en alleen toegankelijk voor de elite. Die verering hield stand toen we via papyrus en perkament overstapten naar veel goedkopere media, zelfs toen de drukpers het lezen en schrijven democratiseerde. Het schrift bleef onze denktool, we dachten na voordat we iets opschreven en als we schreven, deden we dat eerbiedig. Op straat zeiden we “doei”, maar op papier “met de meeste hoogachting”.

En nu? Door de digitale revolutie is schrijven en publiceren gratis. Dat heeft de ruimte vrij gemaakt voor een vorm van schrijven zonder nadenken. Live schrijven. Live publiceren. Eerst was er een orale cultuur, toen een schriftcultuur, en nu hebben we een kruising tussen die twee: we kletsen weer zoals vroeger, spontaan, ongekunsteld, ongeremd – maar dan zwart op wit. Dat is wennen, want niet alle ogen zijn al gewend aan deze kruising tussen het triviale en het sacrale, tussen het vluchtige en het eeuwige.

Zeker niet de ogen van de schrijver Zadie Smith. In haar essay over Facebook vertelt ze bijna met afschuw hoe de Britse jeugd op internet rouwregisters tekent. Niet met “mijn oprechte condoleances”, maar met “Sorry babes! Missin’ you! Hopin’ u iz with the Angles. I remember the jokes we used to have LOL! PEACE XXXXX”.  Smith vergeeft het de jongeren: ze kennen geen betere taal, het is de teloorgang van het onderwijs.

De technologiejournalist Alexis Madrigal kwam met een andere, meer logische verklaring voor de krabbeltaal. In een reactie op het stuk van Smith schrijft hij dat die moderne condoleances juist een voorbeeld van ongekunstelde emotie, van spontaniteit. Hoe vreemd zou het klinken als die kinderen versleten formules zouden gebruiken als “gecondoleerd”? Madrigal vermoedt dat Smith, juist omdat ze uit de letteren afkomstig is, extra allergisch is voor slecht geformuleerd Engels.

Die weerzin, die reflex, overkomt niet alleen schrijvers, maar waarschijnlijk iedereen die ooit correct heeft leren spellen. Een spelfout is een moddervlek. Op school leerden we niet voor niets dat slordig schrijven een teken is van slordig denkwerk. Een spelfout op het etiket van een blik erwtensoep zegt iets over de kwaliteit van de soep zelf. We hebben leren lezen met de ogen van een Schriftgeleerde.

De taalkundige Joop van der Horst, auteur van het geruststellende boek Het einde van de standaardtaal, beschrijft ergens hoe oudere generaties aanleerden om elke tekst serieus te benaderen: “Geen enkele tekst wordt beschouwd als wegwerpartikel […] En tekst is altijd meer dan een tekst; het is een misdadiger, een partijgenoot een vriend of een gek; Gods woord of opium voor het volk, maar nooit niets.”  

Die attitude krijg je er niet zomaar uit. En wie met zo’n blik de online kletspraat leest, stuit op problemen. Wie valt hier iets te verwijten: zij die onnadenkend dingen online zetten of zij die al deze teksten te letterlijk nemen; de schrijvers of de lezers? En valt hier iets te verwijten, of ligt de oorzaak bij de nieuwigheid van het fenomeen kletstekst?

Dat knoeischrift is in elk geval veel natuurlijker dan de oude schrijftaal. De taalkundige Marc van Oostendorp schreef dat al in 2003, toen er nog nauwelijks social media waren, maar al wel werd gesms-t. “Eeuwenlang hebben de mensen zich laten inperken door het ongemak van de drukpers en de handgeschreven brief. Eeuwenlang hebben ze zich door die technologie verwrongen en onlogische ideeën over wat taal is laten opdringen.” Juist dat

“eindeloos te kwetteren over niks”, zoals vogels in de tuin, is de kern van taal.

Het punt is alleen dat dit gekwetter tegenwoordig wordt geregistreerd. Bij het sms-en zorgde dit al voor allerlei interpretatieproblemen – maar die bleven meestal in huiselijke kring. Twitter is een vorm van publiekelijk sms-en en de interpretatieproblemen zijn navenant: politiechefs moeten weg, bloggers en scholieren worden gearresteerd. Om wat?

Ga met een geluidsrecorder naar een kroeg, kantine, huiskamer, voetbalveld. Neem alles op wat er wordt gezegd. Type dat alles vervolgens uit. En lees dan terug wat er staat: een brei van onzin, roddel, smalltalk, diepzinnigheden, woede, gefluister, gevloek. Dat is wat de social media in feite doen: geroezemoes registreren, stemmetjes op schrift zetten.

En dat gekletst staat daar dan ook nog eens contextloos. De argeloze lezer, die de schrijver niet persoonlijk kent, kan er zomaar conclusies aan verbinden,  “want het stáát er toch, letterlijk?” Maar letterlijk zegt zo weinig over de betekenis. Het is vaker gezegd: type een conference van Toon Hermans letterlijk uit, en je snapt niet waarom de mensen om hem moesten lachen. De communicatie zat niet in het letterlijke, maar in… nou ja, in Toon zelf.  Op Twitter mist zo’n Toon.

Dat zie je misschien wel het meest helder aan de doodsbedreigingen die de laatste tijd populair zijn op internet. Het wemelt van de doodsverwensingen en er bestaat zelfs een site die alle haattaal inventariseert en publiceert. Een willekeurige greep uit vele tientallen (de taal kan als schokkend worden ervaren):

• Rosaria jij rotte indo kut met je stink hoofd! Kzweeer ik maak je dood met mn banana’s jij! Ksta al klaar buite
• Jonge beter fok je op met je kk rode vuurtoren hoofd voordat ik jou hoofd kk blauw maak door je kk dood te slaan kk rotkop tssss
• Ik zweer het er gaan messen in mensen hun ruggen belanden ben lauw aan het worden pfffff kk kk kk dikke wijf gaat dood

Dit gebrek aan politesse zou je kunnen zien als een teken dat het slecht gaat met ons land, of op zijn minst met een deel van onze jeugd; de beerput wordt zichtbaar. Je zou ook kunnen concluderen dat de communicatie in ons land schreeuweriger is geworden of dat er een opstand der horken plaatsvindt, ongeveer zoals Yves Desmet afgelopen week in De Morgen schreef over ons land:  “een vulgair scheldland […], waar alles wat gezegd kan worden, ook maar meteen gezegd moet worden, waar verkeerd begrepen assertiviteit en hufterigheid het hebben overgenomen van beschaafdheid en beleefdheid.”

Maar wat je níet kunt concluderen is dat er in ons land de daad bij het woord wordt gevoegd. Gelukkig niet, anders zouden er meer doden vallen.

Dat is meteen het geruststellende van die tientallen doodsbedreigingen: veel geblaf, weinig gebijt. Internet is kennelijk een krappaal, die voorkomt dat de bank aan gort gaat. “Ga eens dood” is inmiddels al bijna teder bedoelt en het klimaat lijkt een stuk schreeuweriger dan het in werkelijkheid is.

Toen de drukpers werd uitgevonden, werd die door geestelijken betiteld als duivels, want de pers drukte immers alle teksten klakkeloos, als het maar geld opleverde. Zo werd rommel en ruis verspreid. Vandaar de uitspraak ‘’meretrix est stempificata’ – de drukpers is een hoer. Misschien wás dat in de begintijd ook zo, maar wie zich verkeek op die vertekende output, miste de pointe van de revolutie die zich aan het voltrekken was.

Zou zoiets ook kunnen gebeuren met de social media en de elite? Behoorlijk wat schrijvers zijn actief op Facebook, maar op Twitter slechts weinigen, althans met veel volgers. Misschien komt het door de generatiekloof (de gemiddelde Nederlandse twitteraar is 26 jaar; slechts 2 procent vijftig plusser, volgens cijfers van bureau Twirus met een foutmarge van 5 procent). Of door het rusteloze karakter,  de ondraaglijke lichtheid en de lage signaal-ruis verhouding. Maar het erbarmelijke taalgebruik de reden is, zou dat een misverstand zijn.

In 140 tekens past inderdaad nauwelijks diepgang, maar het is ruim voldoende om naar diepgang te verwijzen. Dat weten bijvoorbeeld de volgers van Bas Heijne, een van de weinige Nederlandse schrijvers met een schare lezers op Twitter.  Zijn artikelen worden driftig doorgestuurd, zoals vroeger krantenknipsels, alleen nu sneller en met honderden kopieën per klik. Zo’n linktip luidt bijvoorbeeld: “meest geRTde bericht afgelopen weken is ook ERRUGH goed geschreven..!”. En dan kun je doorklikken naar de lap tekst.

Eenzelfde soort misverstand verschuilt er in het fenomeen ´twitterature´, de rederijkerskunst die mooie dingen tracht te zeggen in 140 tekens. Dat kan wel, en het levert fraaie kunststukjes op. Maar de essentie van een tweet zit in het sociale, in het samenspel, de een-tweetjes, de subtiliteiten die verloren gaan zonder context en timing. Op een rijstkorrel kun je ook fraai kalligraferen, maar dat is niet waarom we houden van rijst.

Je zou de social mediarevolutie misschien kunnen zien als een hyperversie van de Renaissance, waarbij het individu nog meer centraal is komen te staan en nog meer mensen mogen meepraten. Er is nu geen zwijgende meerderheid meer, maar een kletsende massa. Wie mee wil doen, heeft alleen maar hider van de klassieke vaardigheden als foutloos spellen of lange zinnen formuleren. In dit nieuwe spel telt spontaniteit meer dan bedachtzaamheid en woordspel meer dan grammatica. Narcisme heet er zelfbewustzijn, onwetendheid onbevangenheid en  oppervlakkigheid reactiesnelheid.

Han Han uit Shanghai is geboren in 1982 en is behalve rallycoureur, romanschrijver, tieneridool en oprichter van een literair tijdschrift, ook een fervent microblogger. Daarnaast heeft hij een gewoon blog, waarop hij af en toe langere essays post. Ik kan zijn berichtjes niet lezen; alleen een beetje reconstrueren via Google Translate (en af en toe verschijnt er een stukje in Engelse vertaling op de site hanhandigest.com). Hij heeft miljoenen lezers.

Op de dag dat de gevangen activist Liu Xiaobo bij verstek de Nobelprijs voor de Vrede kreeg – en de Chinese staat de berichtgeving daarover blokkeerde – plaatste Han Han op zijn blog dit bericht:

“ ”

Een spatie tussen twee aanhalingstekens. Een berichtje van niets. Letterlijk. Maar de goede verstaander ontging de timing niet: er volgden 28161 comments van reaguurders.

Gelukkig het land zonder troubles: in Nederland wordt vooral gekletst over The Voice of Holland. Wie zich echter blindstaart op de onnozelheid van dat kletsschrift, kan zomaar verzanden in een melancholisch soort klavecimbelhumanisme, dat weliswaar cool, calm and collected is, maar als uiterste consequenties heeft dat het ook stil raakt rond Liu Xiaobo en dat je in de Librairie des Beaux Arts alleen pizza calzone kunt kopen.

Et pouuuurquoiiiii!!!???

Interview voor poëziemagazine Awater

In haar nieuwe bundel Ontij spot Anneke Brassinga met ons ‘krank getij’. Interview over PVV-retoriek, de do’s and dont’s van zelfmoord, het mooie van het uitspansel, liefdesbewegingen. En over een stiekem gepubliceerd jeugdgedicht. ‘Ik vind het zielig voor de taal, als die niet met optimale wellust wordt gebruikt’.

‘O,  jeetje’, zegt Anneke Brassinga. En: ‘Ja, goh’.  Waar gaat haar nieuwe bundel over? De dichteres pakt haar pakje Drum Select. ‘Over liefde en verlangen, hè? Zoals het hoort. En over drachtige nachtmerries van liefde. Over perzikhuiden aangevreten door azuren wratten. En er zit ook nog een klein hopje cultuurkritiek in verwerkt.’

Anneke Brassinga (Schaarsbergen, 1948) groeide op in een cultuurarme grond. Als scholier werd ze gewekt door de letteren toen een leraar op een dag in de klas Dante las. Ze werd literair vertaalster, begon zelf poëzie en proza te publiceren, won allerlei prijzen, weigerde een prijs.

Een constante in haar essays, poëzie en vertaalwerk is bewondering. Voor de natuur, bijvoorbeeld, of voor andermans werk. Ook in Ontij vloeit eigen maaksel rimpelloos over in dat van anderen, alsof er geen wezenlijk verschil bestaat tussen maken en vertalen, tussen levenden, doden. 

Brassinga wijdt een ‘hommagecollage’ aan Louis Th. Lehmann, bestaande uit versregels van hem en van haar. Ook dicht ze bij pentekeningen van Loes van der Horst; plaatst ze enkele vertalingen van Hilde Domin en Ingeborg Bachmann, verstaat ze zich onderweg met Rilke, Achterberg, Leopold – maar plukt even gemakkelijk een tekstfragmentje van haar pakje Drum Select. Want: ‘Ik ben net een ekster’.  

Brassinga dicht empathisch spottend over moderne gekte, over ons ontij. Tegenover die oorverdovende idiotie stelt ze het uitzicht vanaf een berg of het uitspansel van de wereldliteratuur. Ze dicht ook over haar eigen ‘mislukte levensbewegingen’ en over rouw. Zoals in ‘Popi pausautopi’, dat een ritje op eerste paasdag beschrijft.  ‘Een automobielen-utopie’, zegt ze, ‘over al die mensen die op eerste paasdag in hun blik over de snelweg snorren en die op ontzettend vreetzakkerige wijze hun eikenbladsla naar binnen zaten te werken, bij grote glazen witte wijn.’  Maar dit gedicht is meer dan een sneer. Het is geladen met woede over een broer die ook deze paasdag niet verrijzen zal uit de dood; woede die prachtig ontlaadt in een ingrediënt van eikenbladsalade: ‘pokken van de eeltige pijnboom’.

In haar essays verkiest Brassinga lange, ouderwetse zinnen. In haar poëzie rukt ze graag oude woorden uit de vergetelheid, zoals  ‘Vissersweeuw’ (vissersweduwe) of het aan Bilderdijk ontleende ‘plompblad’.  Aristoteles heet ‘de Stagiriet’, want ‘geboortig’ uit Stagira. ‘Zulke woorden hebben een aangename gezetenheid’, zegt Brassinga. ‘Die zitten als het ware in een rookstoel naast de kachel. Die zijn er al een tijdje. Dat vind ik prettig’.

Haar bundel opent met een serie gedichten over liefdesmislukkingen, onder de titel ‘Fysica’. Achterin staat dat de serie is geïnspireerd op De mechanisering van het wereldbeeld van E.J. Dijksterhuis; op de Algemene Nederlandse Spraakkunst en op Aristoteles’ Fysica.

Was het vooraf uw plan om een serie te schrijven met deze drie inspiratiebronnen?

‘Ik las Aristoteles’ Fysica in het Frans, omdat ik in Frankrijk was.; Aristoteles is in het Frans veel goedkoper dan in het Nederlands. Erover schrijven zou wellicht helpen om het boek te begrijpen. Dat was het idee.’

En begrijpt u Aristoteles nu?

‘Dat is natuurlijk helemaal niet gelukt. Ik werd afgeleid door het schrijven van die gedichten. En het eerste gedicht heeft al helemaal geen moer meer met Aristoteles te maken.’

Dat begint als een sprookje over de liefde: ‘Toen je mij liplas en buiksprak / kwamen er kikkers uit de keel / die ik veranderde in prinsessen’.

‘In de Algemene Nederlandse Spraakkunst las ik over bepaalde werkwoorden die je niet mag vervoegen. Liplas en buiksprak  - dat mag dus niet van ‘Ans’. Evenmin als, ietsje verder in het gedicht, ‘speerwierp’ en ‘ringreed’. En al bladerend vond ik ook de voorbeeldzin: “dit doosje is vierkanter dan dat daar”. Die heb ik ook gebruikt. Echt prachtig! Een beetje een Nachoem Wijnberg-regel. Later schoot mij ook te binnen dat het woord ‘doosje’ soms gebruikt wordt voor het vrouwelijk geslachtsdeel.’  

Maar dat is niet vierkant

‘In dit geval dus wel’.

Zodat het speerwerpen lastiger wordt?

‘Ja, juist.’

En ‘dat daar’ is het doosje van een ander?

Ja.

Het sprookje wordt onderbroken…

‘Door de zin: “stoppen met roken vermindert het risico”. Dat stond op mijn pakje shag. Ik geloof dat mijn plan eigenlijk vooral was om een reeks te schrijven waarbij ik veel dingen van buiten incorporeerde; met objets trouvés. Beginnend bij Aristoteles.’

U maakt in dit gedicht van het zelfstandig naamwoord ‘purserette’ bijna een verleden tijdsvorm: ‘ik purserette’.

 ‘Ja. En de ander ‘looide hindenleer’. Die was dus een rokkenjager. De ‘purserette’ staat samen met de purser aan het hoofd van een schare stewardessen die de reizigers vertroetelt met hapjes en drankjes.’

En ‘liplezen’ en ‘buikspreken’ zijn dan…

‘Allerlei obscene handelingen.’

En zo te lezen was al dat ‘purseretten’ vergeefs?

‘Het staat iets duidelijker in een ander gedicht in deze bundel, ‘Alkoofgeheimenis’, dat gebaseerd is op Vondel. Daarin  “trap ik zonneschijn aan duizend splinters”.’

 ‘Wat in de soep viel, was een vlieg’, zo begint het tweede gedicht, dat ook over de liefde lijkt te gaan.

‘Die zin komt rechtstreeks uit Algemene Nederlandse Spraakkunst. Het was een voorbeeldzinnetje over het gebruik van de komma, dat me vertederde. Die zin knoop ik vast aan Aristoteles. Ergens zegt hij dat alle bewegingen zich los van de beschouwer afspelen binnen een eindige, volmaakte bol, die de wereld is.

‘Die vlieg heeft natuurlijk helemaal geen sjoege van zijn publiek. Hij viel gewoon plop! in de soep: hij voltrok zijn vermogens tot op het bittere eind. En dan schrijf ik: “steevast / afzijdig van de gespannen glurende blijft al wat dartelt”. Nu ja, uiteindelijk wordt het helemaal vreselijk doordat die geliefde ook maar voortdurend wegsnelt en terugkomt. En die laatste zin, dat ‘spoor van bloedspatten, scherven’, dat kun je iemand toewensen. Hopelijk klinkt het ook als een elegant gedicht. Ik had net John Donne gelezen en zijn zinnen vond ik ongelooflijk sierlijk; ironisch, en toch hartstochtelijk. Toen dacht ik: zo wil ik schrijven.’

Het vierde Fysica-gedicht lijkt te gaan over vergankelijkheid:  ‘Als het verveloze raamkozijn / waarin ik zat bij stormen van muziek / allang vergaan is, ontbot tot groen gewas / laat mij dan zijn / één windvlaag en wat bomen die zingend / graag ontworteld raken’.

‘Dat vind ik dus helemaal geen vergankelijkheid, als je een windvlaag wordt en een paar bomen die óók nog eens wegvliegen in een storm. Dat is een eeuwig leven. Dat raamkozijn heeft echt bestaan, net als die storm van muziek. Dit gedicht is de wens dat het vuur van de begeestering over de aarde blijft razen, ook als ik allang onder de zoden lig. Noem het maar: het vuur van de cultuur.’

Heeft u eigenlijk een wereldbeeld?

‘Oh, vast wel. Geef mij een definitie van wereldbeeld?  Ik heb heel veel wereldbeelden, denk ik. Zeg eens wat jouw wereldbeeld is?’

Misschien iets Epicuristisch? Dat we enkel atoompjes zijn.

‘Dus jij ziet mijn bonbonnière hier als louter atoompjes?’

Voor uw mooie bonbonnière maak ik graag een uitzondering. Maar is er iets waar u houvast aan ontleent?

‘Ik zou er best zekerheden op na willen houden, hoor, maar het lukt me niet. Ik zou geen enkele zekerheid absoluut appreciëren. Geloof ik. Ja, goh, zolang het duurt heb ik houvast aan mijn eigen hersens en aan de ontzettende drift waarmee de mensheid vanaf het begin der tijden de wereld heeft gereproduceerd in tekst, muziek, afbeeldingen. Dit vind ik ongelofelijk houvastbiedend: dat je de gedichten en brieven van Rilke kunt lezen. Een stapeltje drukwerk, tweeduizend pagina’ s,  en je hebt iemands wereld in handen. Het bewonderen redt een mens soms van ontluistering. Misschien heb ik wel een bewonderend wereldbeeld. Of misschien is mijn wereldbeeld dat alles nooit af is.’

Zoals bijvoorbeeld uw eigen gedichten nooit af zijn? Althans, u blijft ze verbeteren, ook als ze allang gepubliceerd zijn.

‘Zolang ik verbeter, heb ik er nog een rapport mee, een verstandhouding. Soms neem ik ook verbeteringen terug. In mijn eigen exemplaar van mijn verzameld werk heb ik allerlei papiertjes ingeplakt, over gedichten heen die ik eerst had veranderd, maar waarvan ik later dacht: zonde, het moet gewoon blijven zoals het was. Nijhoff deed dat ook, varianten uitproberen.  Misschien vind ik het niet gepast, dat een gedicht er in een bundel zo af uit ziet, al begrijp ik dat het voor de lezer prettig is. Waarom zou iets ooit af zijn? Je bent zelf toch ook niet af?’

Brassinga loopt naar de boekenkast, pakt een uigave van de nagelaten poëzie van Leopold en toont een gedicht waarin hij met accolades allerlei verschillende varianten  aan zichzelf voorlegt, zoals: ‘Ik roep het uit in wondertaal / stameltaal’.

‘Kijk, dit is natuurlijk de ideale vorm. Eeuwig onvoltooid. Zo krijgt het gedicht veel meer ruimte. De lezer kan zelf gaan dichten; kan het denken van de dichter volgen, omdat hij uitgetekend krijgt hoe een gedicht ontstaat langs een weg van twijfel, zoeken en verandering. Je zou het kunnen vergelijken met de schetsen van Raphael. Het uiteindelijk fresco hangt daar behoorlijk onaantastbaar, als ware het af; veel spannender zijn de schetsen en dat knoeisel – wat natuurlijk helemaal geen knoeisel is.’

Welk gedicht uit uw nieuwe bundel is u speciaal dierbaar?

 ‘Gunst. Nu ja. Er staat een gedicht in deze bundel, ‘stof’ heet het. Dat schreef ik toen ik drieëntwintig was.’

‘Zo mooi is het om gedichten te schrijven / ’s nachts als de dagtaak af is en iedereen / die bij de Nederlandse Bank werkt al slaapt’. Dat schreef u toen u nog vertaalkunde studeerde?

‘Ik denk dat ik net aan het werk was en bezig aan een vertaling van De Gift  van Nabokov.

En waarom publiceert u het nu?

‘Dit gedicht trof ik aan in een mapje. Blijkbaar was ik er nooit toe gekomen om het in de prullenbak te gooien. Nu ja, en aangezien ik het nog steeds een mooi gedicht vind, dacht ik: vooruit met de geit. 

Heeft u er nog iets aan veranderd?

‘Ietsje. Ik gebruik ergens het woord ‘geruis’. Dat is nu ‘gruis’.

Dat gedicht schreef u ruim vijftien jaar voor uw officiële debuut. Zou uw drieëntwintigjarige ik het beseffen?

 ‘Jawel hoor, jawel. Zeker. Ze is gerustgesteld, denk ik, en ontleent er ook een zeker bestaansrecht aan. De lof die dit gedicht krijgt is zeer welkom. Ze had het niet makkelijk in het leven. Iedereen die het leest denkt natuurlijk dat het van nu is. En in zekere zin ís het ook van nu. Ik ben het nog steeds zelf. Dus ik ben nu zowel drieëntwintig en als drieënzestig.’

De tweede serie gedichten uit uw nieuwe bundel heet ‘Ontij’. Ergens is sprake van apocalyptische paarden met ‘hoog opwaaiende zomerkurken’. Waarom eigenlijk kurken?

Lachend: ‘O, ik kon het niet laten. Die kurken moet je zien als soort merkwaardige hoeven, die een beetje extra schwung geven. Het boek van Oek de Jong heb ik nooit gelezen, en aangezien je niet de spot kunt drijven met een boek dat je nooit gelezen hebt, heb ik één letter veranderd. Nu is het kolder. En dat klopt mooi, want die merries ‘kolderen van medelijden om ons krank getij’. Kolderen, dat is ook een paardenziekte.’

Brassinga loopt naar de boekenkast, keert terug met het boek Natuurlijke historie van Holland en leest het lemma ‘kolderen’ voor:

‘”Kolderen. Hetwelk hen met den kop tussen de benen tegen alles doet aanlopen. Met deze kwaal zijn de paarden zo nu en dan bezet. Men telt hieronder ook zulke paarden die men voor gekke paarden houdt, omdat ze met springen, staan, vallen en dergelijke allerlei kuren bedrijven en tekens van krankzinnigheid vertonen.” Sluit het boek. ‘Dus hierin heb ik gevonden dat ik een verantwoord gebruik van het woord ‘kolderen’ kan plegen.’

Waarom hebben die merries medelijden met ons getij?

‘Omdat ze de paarden van de Apocalyps zijn. En omdat ons getij natuurlijk ontzettend krank is. En dan komen we weer op de politiek.’

Daar verwijst titel van de bundel ook naar?

‘Ja. Het viel toch mooi samen met de opkomst van onze nieuwe volksmagnaat? Wij leven in een scheldcultuur. Als je Wilders hoort spreken in de Kamerdebatten: buitengewoon grof en erbarmelijk. En als iedereen op zo’n persoon gaat stemmen, vind ik dat een symptoom van “een krank getij”.’ 

Er zijn toch ook andere tijden geweest die krank waren, veel kranker misschien?

‘Dat is ook zo. Maar er moet altijd iemand zijn die medelijden heeft met het harde getij van dat moment. Ken je dat boek van Vasili Grossman, Leven en lot? Dat is echt geschreven uit medelijden met een krank getij. Het speelt zich af rond het beleg van Stalingrad. Alle personages beleven een moment dat ze moeten kiezen tussen het meedoen met de rotzooi uit zelfbehoud of het vasthouden aan een moreel besef. Ik heb het stukgelezen en stuk laten lezen.’  

Wat betekent het kranke getij voor uw eigen bezigheid, de literatuur? Wordt die minder gewaardeerd?

‘Dat weet ik niet. Ik ben geen bestsellende dichter, dus erg achteruit gaan kan de verkoop niet. Maar ik ben ontzettend blij dat ik subsidie krijg. En gelukkig zijn er ook nog steeds lezers die eens een aardige brief zenden, die blij zijn dat ze weer naar de boekhandel hollen kunnen. Dan denk ik: goh, heeft het toch zin.’

Heeft u eigenlijk zelfs lezers die uw werk even bewonderend lezen als u het werk van anderen?

‘Ja, misschien wel twee of drie.’

Sluit u niet veel lezers uit, bijvoorbeeld door uw gebruik van obscure woorden of verwijzingen?

‘O, vast, ja hoor. Maar dan lezen ze maar een ander. De hoeveelheid poëzie op de wereld is onafzienbaar. Ik schrijf nu eenmaal zoals ik schrijf. En als iemand niet weet dat ‘een verlopen lipzegel’ het zelfde is als ‘de kus die ik vijf jaar geleden heb gegeven’ – pech gehad. Zelf heb ik ook een voorliefde voor gedichten die ik niet begrijp. Ik neem aan dat ik daarin niet alleen sta. Met welk k gedicht had jij trouwens moeite?’

Bijvoorbeeld in ‘Alta Via’, het gedicht over een wandelroute in de in de Ligurische Alpen: daarin gebruikt u het woord ‘overtijgen’. Dat woord kende ik niet.

‘En begrijp je ook niet dat ‘de sprankeling genageld’ sterren zijn die stilstaan, zodat je in de grote doos van het universum bent opgesloten? En dat ‘wie nu geen huis heeft, laat zich waaien’ een quip is op Rilke: “Wer jetzt kein Haus hat, baut sich keines mehr”? Je kunt zeggen: “haar wangen werden overtogen met een blos”.  Meestal wordt het in de voltooide  tijd gebruikt. Ik ga er heel onschuldig van uit dat mensen dat leuk vinden, zo’n oud woord, en dat  ze het ook nog opzoeken, waarom niet? In ieder geval vind ik het prettig voor het woord zelf dat het gebruikt word. In een tijd dat iedereen maar roept: ik winkel, dus ik ben.’  

In ‘Rakelings’, het achtste gedicht uit Fysica, schrijft u: ‘Spijt dient u / met spoed uit de ogen te wissen, ik was / de gewoonste zaak van de wereld’.  Bedoelt u dat dubbel: ‘ ik was’ als de verleden tijd van zijn, maar ook als: ‘ik reinig’?

‘Ja, het is woordspel. Je kunt het doodgaan wassen van alle akeligheid, zelfs het vrijwillige doodgaan. Omdat het “de gewoonste zaak van de wereld” is. Omdat het een platitude is: we gaan allemaal dood. Dit gedicht was meer een overweging of je ook een eind aan je leven zou kunnen maken.’  

Een klassieke vraag…

Lachend: ‘Ja, ja.’

‘Op naar de asymptoot!’ staat er bijna vrolijk.

‘Die asymptoot is dat je nadert, maar dat je er nooit komt, want je maakt je eigen doodzijn niet mee. Dat noem ik een vorm van uit de bocht vliegen: omdat je er nooit komt. Maar je kunt je ook indenken dat je jezelf dat je jezelf opeens een geweldige mep verkoopt en uit de ‘oneindigheidsbocht’ schiet. Dan ben je er niet meer, ben je die ‘vervallen limiet’. Ik heb dit gedicht trouwens laten nakijken door een deskundige.’

U heeft het laten doorrekenen door een mathematicus?

Lachend. ‘Ja. Volgens hem was het goed.’

U heeft het ook over ‘het schiere’.   

‘ Volgens mij kan dat woord wel. Het is beter dan ‘het luchtledige’ of ‘het oneindige’. Het is een plastisch woord, voor een ondenkbaar begrip. En er zit ook het woord ‘scheren’ in, ‘wegscheren’.

‘Spijt dient u  / met spoed uit de ogen te wissen’. Zegt u dat tegen de omstanders, die een zelfmoord niet leuk vinden? 

‘Ik bied ze troost: ik was de wereld schoon van de gewoonste zaak. Namelijk: ik.’

Wissen en wassen – u was een wissewasje?

‘Ja, zoiets, ja. Je moet je zelf een argument geven om er een eind aan te maken, hè?’

‘Rakelings’ betekent ook: bijna. Net als ‘schier’.

‘Nou ja, ik leef nog, hè?’ Lacht. ‘ En die titel is tevens een kleine groet aan K.L. Poll in het hiernamaals, die ooit een bundel heeft geschreven ‘Rakelings’ geheten. Maar dat is iedereen vergeten.’

Waarom bleef het bij ‘rakelings’? Als ik het gedicht goed lees, dan staat er eigenlijk: wat let je om uit het leven te stappen.

‘Ik heb wel eens eerder zo’n gedicht geschreven, ‘Parkzicht’. op dat moment dacht ik ook: of ik spring nu uit het raam of ik ga een gedicht schrijven. Toen heb ik drie dagen lang aan dat gedicht gewerkt. Daarna was ik alleen maar heel erg tevreden. Terwijl het een vreselijk hartverscheurend gedicht is. Dat is toch de mooie paradox van het schrijven? Het zijn overwegingen, en daarover ga je eerst een gedicht schrijven. Al doende denk je: laat ik eerst maar die bundel afmaken. Het schrijven van poëzie geeft soms energie, omdat je de hersens weer aan het werk hebt gezet.’

Hoeveel gedichten heeft u geschreven om de drang te bezweren?

‘Geen idee. Nou, misschien de hele bundel Verschiet. Maar daarna werd het weer een stuk vrolijker.’

Een aantal gedichten verder voert u het trio Job, Vincent en Ida samen op.  Hoe kwam u bij dit drietal?

‘Ik heb ze een beetje geplunderd, als hommage. Van Gogh schrijft werkelijk godswonderlijk prachtig. Ida vind ik een vertederende naam, maar ik houd helemaal niet zo van haar poëzie: daar zit vaak een martiale verbittering in waarmee ik weinig voeling heb. Als ik haar ‘Ida’ noem, wordt ze een beetje een ander iemand. Job is zo verschrikkelijk mooi in de Statenvertaling. Ik vind het prachtig wanneer iemand tegen onzichtbare machten roept. Het is zoals je de Ilias leest: er komt dan een geweldige ruimtelijkheid over je heen.’

Hoe bedoelt u dat, ruimtelijkheid?

‘Dat een gedicht zich loszingt van enige vorm van anekdotiek. En dat een mens zich af en toe rakelings kan verstaan met Aristoteles, bijvoorbeeld, in die ruimte van de geschiedenis waarin al zo ontzettend veel gezegd is. Waarin je wellicht jezelf kunt zijn, zonder dat het gênant wordt.’  

 ‘Ik ben niet zo’n liefhebber van poëzie als literaire vorm, en nog veel minder van poëzie als een vorm van de allerindividueelste expressie van de overbekende emotie.’ Dat schreef u in uw essaybundel Bloeiend puin. Bedoelt u dat u zelf liever ook geen poëzie schrijft?

‘Ik geloof dat ik liever essays schrijf, eerlijk gezegd. In een essay kun je veel makkelijker zoekenderwijs schrijven, omdat iedere lezer snapt dat je iets zoekt.   Mijn wantrouwen tegen de poëzie komt misschien voort uit de traditie van eerbied en verhevenheid rond her genre. Tegelijkertijd bestaat er veel plichtmatige productie. Ik ben wel eens jurylid geweest van zo’n poëzieprijs en moest toen alle bundels van een heel jaar lezen. Dat vond ik echt verschrikkelijk, al die doorsnee gedichten; dan krijg je al snel een hekel aan het genre. Ik vind het ook zo zielig voor de taal, als die niet met optimale wellust wordt gebruikt. En waarom zou je het dan lezen? Als divertissement? Dan kies ik liever iets anders. Bijvoorbeeld My Dog Tulip, van J. R. Ackerley, een heel ontroerend boek over de liefdesbehoeften van een hond. Er is onlangs een tekenfilm van gemaakt. Die ga ik ook zeker zien.’

Wat hebben de dichters die u wel herleest, zoals Leopold?

‘Dichters als Leopold of Achterberg zijn altijd nieuw, altijd schokkend, hebben een toon, een muziek, die in de geest van de lezer gaat zingen. Poëzie was toch Dionysisch? Ik zie het ook bij Ouwens’ gedichten uit zijn laatste jaren: die hebben een genadeloze schoonheid in het naar zichzelf kijken; naar hoe hij aan het sterven is. Dat getuigt van geen enkele behaagzucht. Prachtig. Want je schrijft een gedicht niet voor een aai over je bol.’

Wat is de reden dat u zelf gedichten schrijft?

‘Ik heb geen enkel excuus hoor, behalve dan dat ik het spannend vind.  Alsof je een vlieger in elkaar zet, met dat doorschijnende rood of blauw vliegerpapier, en dan van die heel dunne latjes. En dan moeten de verhoudingen goed zijn en de staart en al die strikken; en die strikken moeten niet te zwaar zijn. Daar kom je allemaal al doende achter. En dan ga je over de hei hollen met je broertje en flop, daar gaat-ie. Zoiets. Het is eigenlijk een kinderlijke onbedwingbaarheid; ik kan niet anders dan daar voor uit komen. En mocht iemand het mooi vinden, dan ontleen ik er een zeker bestaansrecht aan. Nou, dat heb ik hard nodig.’  

.

Hoe ik Egypte volgde als het WK voetbal (en nu met een kater zit)

Artikel in nrc.next van donderdag 10 februari.

IK WEET NOG PRECIES WAAR IK WAS toen de kamelen kwamen. Vorige week woensdagmiddag, 14.00 uur stipt. Het was de dag na de Dag van de Woede in Kairo. Op één van de vele livetickers op internet, met minuut-tot-minuutverslaggeving, plopte deze update tevoorschijn:

14.00 uur: Inmiddels rijden demonstranten op zo’n vijftig kamelen en paarden het plein op.

Kamelen! Snel, klikkerdeklik, naar de livestream van Al Jazeera English. Jeutje zeg, inderdaad: kamelen. Bizar. Alsof Hannibal zelf met zijn olifanten het plein was opgestormd. En, ploep, weer een update. Duiding: het gaat om een kamelenknokploeg van gangsters betaald door Mubarak en gewapend met zwepen. Ze schreeuwen „Joden en leugenaars”. Okay, dit wordt matten, dat zie je zo. Chips en cola klaar. De Slag om het Tahrir Plein begint. Wereldgeschiedenis, live.

Intussen werd ‘kamelen’ het buzzwoord op internet. Bijvoorbeeld op Fok.nl, een van de vele platforms waar je samen  televisie kunt kijken.

HyperViper 14.00: Kamelen.. zwaarden.. WTF IS DIT? ALADIN?

Tuig om 14.02:  Ohw jezus, ik ben dit al dagen aan het volgen.. Maar ’t gaat nu écht fout. Cameraman vertrappeld door paard/kameel hoor ik net.

Superworm om 14:03  LOL ZE HEBBEN DE PAARDEN OVERGENOMEN! 

HyperViper om 14.05: Fucking grand theft camel, hoe kan dit nou, dit is té bizar.

In 2003 konden we op CNN de helgroene shock-and-awe-beelden volgen van nachtbombardementen op Bagdad. En later werd Irak een een videogame, dankzij de gelekte beelden uit een Apache-helikopter. Egypte? Minstens zo spectaculair: dit was de eerste revolutie die je fatsoenlijk kon volgen via liveblogs en livetickers; de eerste revolutie die zich ontvouwde als een WK-wedstrijd:

12’ Gele kaart voor Mubarak.

17’ ElBaradei wordt gewisseld.

34’ Kamelen komen het veld op.

Revolutie is een kijksport en de liveblog is onze skybox op het Tahrir-plein. We waren er bij toen de kamelen kwamen. Kippenvel. Maar hadden we goed zicht?

Het bedrijfje CoveritLive (sinds 2007) verzorgt liveblogdiensten voor evenementen. Zoals de finale van American Idol, de Tour de France, het WK voetbal. Of revoluties. De Egypte-liveblogs waren overal; het aanbod was fair and balanced. Reuters, Al Jazeera, nrc.nl, de Human Rights Watch en Ikhwan Web (van de Moslimbroederschap) blogden allen live. Ooit had CNN het monopolie op instant geschiedenis, en was onze man in zijn kogelvrije vest op het dak van een hotel de hoofdrolspeler. Maar dit keer konden we kiezen, met het liveblog als menu: hier kreeg je updates, linktips, tweets vanaf het plein, een krabbel van de correspondent, een flard Al Jazeera, een analyse uit The New York Times.

‘Live is better’ is de slogan van CoveritLive. Het leuke van live is dat je er bij bent, maar het lastige is dat je vaak niet weet wáárbij. Met voetbal is het simpel: elf tegen elf en wie het meest scoort die wint. Bij revoluties niet. Als journalistiek ‘the first draft of history’ is, leek het afgelopen weken eerder de eerste kladversie van hysterie. Met na afloop een piep in je oor van al dat vals alarm.

Achteraf bleek bijvoorbeeld dat er op de kamelen geen Mubarak-gangsters zaten, maar arme stakkers die hun toerismehandeltje zagen instorten. Zeg maar: boze taxichauffeurs. Schijnt.

De kamelenrel was de Damschreeuwer van het Tahrir-plein. Niets aan de hand, snel doorlopen.

Maar was het vroeger beter, toen CNN ons enige kijkbuisje op de wereld was? Die shock and awe-beelden, bijvoorbeeld, waren spectaculair, maar zetten ons wel op het verkeerde been.

Het nieuwe nieuws is niet hapklaar, maar rauw en ongefilterd. Zoek-het-zelf-maar-uitnieuws. Ware het niet dat er op internet een leger van vrijwillige garnalenpellers klaar staat om de relevante informatie op te sporen. De waarheid over de kamelenrel, bijvoorbeeld werd ook op Fok.nl gemeld.

Zoals er voortdurend duiding werd rondgepompt. The Huffington Post had een voortreffelijke wedstrijdkrant: ‘Egypt Revolution 2011: A Complete Guide To The Unrest’. Op Facebook circuleerde de handleiding die de demonstranten zelf ook schijnden te gebruiken How to protest intelligently, uit het Arabisch vertaald, met o.a. de tip om geen Facebook of Twitter te gebruiken, „want die worden gemonitord”). Ook nuttig: A guide how not to say stupid stuff about Egypt (waarin stond dat de Moslimbroederschap geen Al-Qaeda was). 

Natuurlijk was er ook nonsens. Zo werd het spelletje Hit Hosni Mubarak rondgestuurd, een online game met als doel om binnen dertig seconden zoveel mogelijk schoenen in het gezicht van de president te gooien. Persoonlijk record: drie keer raak. Als Mubarak vertrekt, heb ik mijn steentje bijgedragen.

Dat spelletje, hoe flauw ook, verraadt wel de betrokkenheid van het revolutiewatchen nieuwe stijl. Je kijkt niet alleen toe, maar tikte mee aan het verslag van de geschiedenis. Door via liveblogs een vraag aan de correspondent op het plein te stellen; of commentaar te leveren. Door mee te doen aan het online spel om Mubarak pootje te lichten.

Heel even voelde je je ook een piepklein beetje verslaggever, verzetsheld, cyberintellectueel. Op Facebook werden velen lid van de ‘We are all Khaled Said’ (vernoemd naar een achtentwintigjarige martelaar van de revolutie) . Of van ‘Virtual March of Millions in Solidarity with Egyptian Protestors’. Je hoefde er niet voor naar Egypte. „By clicking ‘I’m attending’ you are simply showing your support for the Egyptian cause online.” 

Clicktivisme heet dat cynisch: activisme met een muisklik. Maar draai het eens om: de kritiek op social media is dat het vaak nergens over gaat („eet nu pizza voor tv”). En het gaat inderdaad vaak nergens over. Maar ditmaal was er wél een onderwerp; dit keer was niet alleen The Voice of Holland trending, maar ook Mubarak. En wellicht werken die Facebookgroepjes wel net zoals de voetbalpool bij het WK: de inleg is laag, maar simpelweg door door mee te spelen, door het competitie-element, wordt zelfs Zuid-Korea tegen Kameroen een intrigerende match.

Zoals elke wedstrijd, kende ook Egypte versus Mubarak zijn amusement. Eén van de internethits was een demonstrant die een helm had geïmproviseerd van baguettes. Uit armoe en angst. Maar ‘Bread Helmet  Guy’, zoals hij werd omgedoopt,  was duidelijk de ‘Hot Egyptian protester of the day’.

Ging de revolutie over hoofddeksels? Nee, maar net als bij het WK: zodra als de wedstrijd even inkakt, dwaalt de camera af naar een Bavariameisje. ‘Alles voor de kijkcijfers’ is normaliter een pover motto, maar niet bij revoluties.

De mix van trivia en echt nieuws is typisch voor de News Feed op Facebook, de vriendentelex met updates over zowel onzin als wereldproblemen. Toen Mark Zuckerberg, de oprichter van Facebook, de News Feed introduceerde, legde hij die als volgt uit: „a squirrel dying in front of your house may be more relevant to your interests right now than people dying in Africa”.  Het aardige is dat het omgekeerde ook waar is: een revolutie in Egypte kan opeens relevanter zijn dan de pizza die je eet. Dat bleek: opeens was niet alleen Britney trending, maar ook Mubarak. Opeens gingen je vrienden op virtual march naar Egypte.

Al een paar weken is er debat over de vraag of deze revolutie nu mogelijk gemaakt is door de bedrijven Twitter en Facebook of niet; alsof een bedrijf een volksopstand kan starten, zoals RedBull de Crashed Ice-competitie.

Dit debat onthult vooral hoe we zelf de revolutie zien: door het prisma van liveblogs en social media. Revolutie als WK liveticker.

Misschien is deze versplinterde prisma beter dan alleen maar CNN. Na de shock-and-awe beelden en het omvertrekken van het standbeeld van Saddam Hussein dachten we dat het klaar was. Zelf gezien, live. Champagne! Maar daarna begon het pas echt, weten we nu.

Na de Dag van de Woede en de Dag van Vertrek volgde de Dag van de Kater. Je drukt op F5 om de revolutie te verversen, maar de liveticker zwijgt. Een bloedeloze nul-nul. Er is geen dominant beeld dat beklijft. Waar bleef de heldere samenvatting?

Geen symbool, geen icoon. Geen muur die omvalt, geen vliegtuig-boort-zich-in-toren, geen man-gaat-voor-tank-staan.  Wel: een Bread Helmet Guy, een kapotte mummie en een kamelenrel.

Misschien moet de echte wedstrijd nog beginnen, maar het stadion loopt alweer leeg: niets aan de hand, gewoon doorlopen.

Arjen van Veelen